• Anasayfa
  • Favorilere Ekle
  • Site Haritası
  • https://www.facebook.com/sunumvaaz.vaaz
Üyelik Girişi
Site Haritası
Takvim
Mübarek Geceler

Döviz Bilgileri
AlışSatış
Dolar5.69245.7152
Euro6.29836.3235
ÖRNEK BİR VAAZ PLANI VE VAAZ DUASI
VAAZ HAZIRLAMA VE SUNMA TEKNİKLERİ
HZ. PEYGAMBER DÖNEMİNDEN GÜNÜMÜZE KADINLAR VE CAMİ EĞİTİMİ

Özet- Hz. Peygamber döneminde cami eğitiminin hedef kitlesi çocuk, genç, yaşlı, kadın ve erkek ayrımı gözetilmeksizin bütün Müslumanlardan oluşuyordu. Günümüzde ise, erkek cemaatin camilerde sunulan hutbe, vaaz ve diğer etkinlikler yoluyla önemli ölçüde yaygın din eğitimi hizmeti aldığı, ancak kadınlarıncami eğitiminden yeterince yararlanamadığı görülmektedir. Din hizmetleri alanındaki bu eksikliğin giderilerek cami eğitimini kadın-erkek, genç-yaşlı ayrımı yapılmaksızın toplumun tamamını kuşatacak bir özelliğe kavuşturmak son derece önemlidir.

Hz. Peygamber döneminden itibaren kadınların camilerle ilgisinin incelendiği bu makalenin amacı, günümüzde Müslüman kadınların camilerde sunulan eğitim imkanlarından yeterince yararlanamamalarının önündeki fikri engellerin yeniden değerlendirilmesine mütevazı bir katkı sağlamaktır. Makalede toplumun yarısını oluşturan kadınların cami eğitimine kazandırılmasına yönelik bazı öneriler getirilmiştir.

 

Giriş

İslam’ın başlangıcından günümüze Müslumanların hayatında önemli bir yere sahip olan camiler, toplumun her kesiminden, her yaş ve seviyedeninsanları bir araya getiren, onları Allah’a kulluk bilinci ile kaynaştıran, ibadetlerin usulüne uygun olarak öğretilmesini kolaylaştıran, bireylere batıl inanç ve hurafelerden arındırılmış doğru dini bilgilerin kazandırılmasını sağlayan önemli bir kurumdur.

Kurulduğu dönemden itibaren Müsluman toplumlarda dini, siyasi, idari, sosyal ve eğitsel nitelikli pek çok hizmetin yürütülmesine zemin teşkil eden camiler, İslam kültür ve medeniyetinin oluşup gelişmesinde önemli rol oynamıştır. Hz. Peygamber İslam’ın kurumsallaşmasına camiden başlamış, hicretten hemen sonra inşa ettiği camiyi, bireysel ve sosyal pek çok ihtiyacın karşılandığı bir merkez haline getirmiştir.

Müslüman toplumlarda eğitim-öğretim önce camide başlamıştır. Tarih boyunca önemini yitirmeyen cami eğitiminin etkinliği günümüzde de devam etmektedir. Bünyesinde vaaz, hutbe, sohbet, Kur’an öğretimi, çocuklar ve yetişkinler için dini bilgiler kursu gibi etkinliklerin gercekleştirildiğicamiler, yaygın din eğitimi kurumlarının başında gelmektedir. Dinin kardeşlik, sevgi, saygı, özveri, yardımlaşma ve hoşgörü gibi değerlerininişlendiği camilerde bireylere hayatı daha doğru bir anlayışla yorumlama becerisi kazandırılmaktadır.

Hz. Peygamber döneminde cami eğitiminin hedef kitlesi, çocuk-genç, yetişkin-yaşlı, kadın-erkek bütün Müslümanlardan oluşuyordu. Ancakgünümüzde erkek cemaatin ibadet ve eğitim amaçlı olarak camiyle ilgisi bir şekilde devam etmekle birlikte, kadınların genellikle camiye devametmedikleri ve cami eğitiminden yeterince yararlanamadıkları görülmektedir.Bu durumun nedenlerini araştırmak ve sorunun çözümüne yöneliköneriler geliştirmek, kadınların camiyle bütünleşmeleri açısından son dereceönemlidir.

Günümüzde kadınların camiye gitmelerini hoş karşılamayan geleneksel anlayışın dini hükümlere değil, dinle ilgili yorumlara dayandığı söylenebilir. Çünkü dinin temel kaynaklarında ibadet ve ibadet mekanlarına devam etme konusunda cinsiyet ayrımı gözetilmemektedir. Nitekim Hz. Peygamber zamanında kadınlar camiye devam etmişler, orada gerçekleştirilen ibadet ve eğitim-öğretim etkinliklerinden önemli ölçüde yararlanmışlardır.

Dolayısıyla kadınların fitne ihtimali nedeniyle camiden uzak kalmaları, cinsiyet eşitliği ve İslam’ın adalet anlayışı ile bağdaşmamaktadır. Hayatın değişik alanlarında kadınların etkinliği normal görülürken, hangi nedenle olursa olsun, onların ilim ve ibadet mekanları olan camilerden uzak durmaları İslam toplumları için önemli bir eksikliktir. Bu konuda Hz. Peygamber dönemindeki uygulamaya tekrar dönüp, toplumunyaklaşık yarısını oluşturan bu kitleyi cami eğitimine kazandırmak gerekir.Bunun için, kadın erkek bütün Müslümanları bilinçlendirecek bilimsel çalışmalara ve anlayış değişimine ihtiyaç vardır.

Hz. Peygamber döneminden günümüze kadınların camilerle ilgisinin irdelendiği bu makalede Kur’an, sünnet ve temel kaynaklardan yapılan alıntılar ışığında bazı öneriler sunulmuştur. Amacımız, kadınlar ile cami eğitimi arasındaki fikri ve fiziki engelleri yeniden değerlendirmek ve caminin kadın erkek her Müslümanın ibadet edip ilim öğrendiği mekan olma özelliğinin korunmasına katkıda bulunmaktır.

1. İslâm, Kadın ve Cami Eğitimi

Cami eğitimi, yaygın din eğitimi içerisinde değerlendirilen bir etkinliktir. Yaygın din eğitimi; örgün eğitim kurumlarında verilen din eğitimi ve oğretiminin dışında, halkı din konusunda aydınlatmak üzere ceşitli mekanlarda değişik kişilerce yapılan etkinliklerin tümüdür. Daha geniş bir ifadeyle yaygın din eğitimi, toplumun her kesiminden istekli insanlara dini bilgi veren, bireylere hayatı yorumlama becerisi kazandıran, ortak dini ve milli değerleri aşılayan, dinin kardeşlik, özveri, hoşgörü gibi meziyetlerini tanıtan, dini pratiklerin usülüne uygun bir şekilde yerine getirilmesine yardımcı olan bir etkinliktir (Nişancı, 1981: 128; Tosun, 1993: 56; Doğan, 1998: 8; Koc, 2001: 149).

Yaygın din eğitiminin en kapsamlı bir şekilde uygulandığı yer camidir. Cami, her yaşta ve her düzeydeki vatandaşların hiçbir şarta bağlı kalmaksızınhayat boyu bilgilendikleri bir eğitim-öğretim kurumudur. İslam toplumlarında eğitim-öğretim, kurumsal düzeyde ilk önce camilerde başlamıştır.

İslam’ın başlangıcından beri önemini ve etkinliğini yitirmeyen cami eğitimi, günümüzde de oldukça fonksiyoneldir. Cami eğitiminin hedef kitlesi, yaş, akıl seviyesi, eğitim düzeyi, öğrenme isteği, cinsiyet vediğer özellikleri itibariyle birbirinden farklı kişi ve gruplardan oluşmaktadır. Söz konusu hedef kitle, camilerde gerçekleştirilen vaaz, hutbe, yaz kursları, sohbet ve akşam kursları gibi etkinliklerle çeşitli dini ve sosyal konularda bilgilendirilmektedir.

                                                   

Cami eğitimi, yetişkinler için olduğu kadar çocuklar, gençler ve kadınlar için de gerekli ve önemlidir. Camide gercekleştirilen eğitim çalışmalarınıntemel amacı, genç yaşlı, kadın erkek bütün insanlara doğruları anlatarak maddi ve manevi yönden huzurlu bir toplum oluşturmaktır. Nitekim Hz.Peygamber, yeni bir toplum inşa etme amacını, bütün Müslümanlarınrahatlıkla katılabildiği cami merkezli eğitim faaliyetleriyle gerçekleştirebilmiştir.

Onun yirmi üç yıllık peygamberliği döneminde puta tapıcılığın yerine tevhid inancını, zulmün yerine adaleti, düşmanlığın yerine kardeşliği, bencilliğin yerine dayanışmayı, tembelliğin yerine çalışmayı ve cehaletin yerine bilgiyi prensip edinen bir nesil yetiştirmesinde, kadın erkekbütün Müslumanların yararlandığı cami eğitiminin rolü büyük olmuştur.

İletişim ve teknoloji alanında önemli gelişmelerin yaşandığı günümüzde toplum bireylerinin ilgi, istek ve ihtiyaçlarının göz önünde bulundurularak cami eğitiminin kapsamının genişletilmesi gerekir. Yani, camilerin daha ziyade ibadet amaçlı standart yapısının aşılarak, genc-yaşlı, kadınerkek bütün Müslümanlar tarafından bir çeşit halk eğitimi hizmetinin alınabileceği bir özelliğe sahip olması önemlidir. Çünkü yaş, cinsiyet ve daha başka nedenlerle cami eğitiminin dışında kalan insanlar, dini bilgiihtiyaçlarını ister istemez sağlıklı olup olmadığı tartışmalı değişik yollardan karşılamaya çalışacaklardır. Bu durum, ilerde telafisi mümkün olmayansosyal problemlere neden olabilir.

a. Hz. Peygamber Döneminde Kadınların Cami Eğitimi

Hz. Peygamber dönemi, İslam dininin orijinal şekliyle yaşandığı örnek alınabilecek bir dönemdir. Tarihten günümüze dini konularla ilgili yapılan pek çok yorumda genellikle o döneme atıfta bulunulmakta, karşılaşılan yeni durumlar, o dönemdeki benzer konularla mukayese edilerekaçıklığa kavuşturulmaktadır.

Hz. Peygamber’in vefatından sonra Müsluman toplumlarda Kur’an-ı Kerim ve hadislerin anlaşılmasında, dini duşünce ve yaşantı konusunda biryorum zenginliği yaşanmıştır. İslam dininin temel değerlerinden sapma olmadığı sürece içtihat sayılan bu durum, dini değerlerin güncelleştirilmesi ve pek çok konuda insanlara kolaylık sağlanması açısından önemli sayılmıştır. Ancak fikir özgürlüğü çerçevesinde yapılan değerlendirmelerin bir kısmı, zamanla o dönemdeki yaşantıyla tezat teşkil eden uygulamalara dönüşmüştür. Günümüzde kadınların camilere devam etmemelerigeleneği, bu tür anlayış ve uygulama değişikliğinin açık örneklerinden biri olarak görulebilir.

Bilindiği gibi İslam dini, bütün Müslümanları ibadet ve eğitim ile yükümlü tutmuş, bu konuda da kadın ile erkek arasında herhangi bir ayrım gözetmemiştir.Çünkü erkeğin olduğu kadar kadının da ibadet etmeye, kendisi için gerekli olan bilgileri öğrenmeye ihtiyacı vardır. Hz. Peygamber kadınların okuma yazma öğrenmelerini daima teşvik etmiş, hanımlarından Hafza’ya okuma yazma öğretmek üzere Şifa Hatun adındaki sahabeyi görevlendirmiştir. (İbn Hambel, Musned, VI, 372).

Yine O, kişinin bakmakla yükümlü olduğu kız çocuklarını iyi eğiten kimseye Allah’ın iki kat sevap vereceğini ifade etmiştir (Buhari, İlim.) Çünkü İslam inancına göre erkek Allah’a karşıne kadar sorumlu ise kadın da aynı ölçüde sorumludur. Ancak camilerde cemaat halinde kılınma zorunluluğu bulunan cuma ve bayram namazları konusunda kadınlara kolaylık tanınmış ve onların cemaate katılmaları farz veya vacip cinsinden bir emir sayılmamıştır. Çocuk bakımı, ev işleri ve özel haller gibi mazeretler nedeniyle kadınlar, camiye gelip cemaate katılma konusunda serbest bırakılmışlardır. Bu serbestliğe rağmen Hz. Peygamber döneminde kadınlar camiye devam etmeyi bir gelenek haline getirmişlerdir. Camiye gelenlere her türlü kolaylık tanınmış ve böylece kadınların cami eğitiminden yeterince yararlanmalarına özen gosterilmiştir.

Kur’an-ı Kerim’de kadınların camiye gidip ibadet etmeleri ve oradaki eğitim etkinliklerinden yararlanmaları ile ilgili herhangi bir kısıtlama bulunmamaktadır. Hatta Hz. Peygamber, kadınların camiye gitmelerini teşvik etmiştir. O’nun zamanında Mescid-i Nebevi’de kadınlar vakit,cuma ve bayram namazlarına katılmışlar, camide yapılan vaaz ve sohbetlerle din ve sosyal hayatla ilgili konularda bilgi edinmişlerdir. AncakHz. Peygamber’in vefatından sonra hanımı Ayşe’nin söylediği ileri sürülen;

“Eğer Allah Rasulü kadınların kendisinden sonra mescitlerde neler ihdas edeceklerinibilseydi, İsrailoğulları gibi, O da onların mescitlere girmelerini yasaklardı.”(Buhari, Ezan/163) gibi varsayım ifade eden bir rivayetten hareketle, birtakım kaygılar dile getirilmiş ve toplumun yarısını oluşturan büyük birkitlenin cami eğitiminden uzak kalmasına neden olunmuştur. Oysa bu konudabir yasaklama gerekecek olsaydı, bunun işaretlerini Hz. Peygambersağlığında bizzat kendisi verebilirdi. Dolayısıyla hem sözlü hem de uygulamalısünnete dayanan bir geleneğin, daha sonraki dönemlerde bazıkaygılarla terk edilmesinin isabetli bir karar olmadığını düşünüyoruz.Burada göz önünde bulundurulması gereken husus, Hz. Peygamber’in sağlığında başlattığı uygulamaları vefatından sonra da devam ettirmektir.

Nitekim Kur’an’da şöyle buyrulmaktadır:

“Kim Peygamber’e itaat ederse, Allah’a itaat etmiş olur.” (Nisa 4/80), “Peygamber size ne verdiyse onu alın ve size neyi yasakladı ise ondan da sakının.” (Haşr 59/7).

İslam dini, eğitimde cinsiyet eşitliği prensibini öngörmektedir. Hz. Peygamber ilim öğrenme konusunda kadın ile erkek arasında herhangi bir ayrım gözetmemiş, ilim oğrenmenin herkese farz olduğunu ifade etmiştir (İbn Mace, I, 81). Nazil olan ayetler ve bu ayetlerden çıkartılan dini hükümler, herhangi bir ayrım gözetilmeksizin hem erkeklere hem de kadınlara bildirilmiştir (Muhammed b. İshak, 1981:28). İslam alimleri de, erkekiçin gerekli görulen pek çok bilginin kadınlar için de gerekli olduğu görüşündedirler (Dikmen, 1996:51-53).

İslam’ın ilk yıllarında sosyal hayatta aktif olarak yer alan kadınlar, vakit, cuma ve bayram namazlarına katılıp Hz. Peygamber’in hutbe ve vaazlarını dinlemişlerdir. Mahalle mescitlerinde veya bazı evlerde kılınan namazlardacemaate katılan kadınlar, oralarda yapılan eğitim etkinliklerinden önemli ölçüde yararlanmışlardır. Onlar, cinsiyetlerinden kaynaklanan özel durumları ile ilgili pek çok konuyu hiç çekinmeden Hz. Peygamber’e sorarak oğrenmişlerdir. O dönemin kadınlarının bu özelliği, rivayetlerde şu şekilde ifade edilmektedir:

“Ensar kadınları ne iyi kadınlardır; çünkü hayâları dinlerini öğrenmelerine engel olmadı.” (İbn Hanbel, VI, 148).

Hz. Peygamber döneminde kadınların da aynen erkekler gibi camiye devam edip vakit, cuma ve bayram namazlarına katılmaları (Buhari, Salat 2, Ideyn 7; İbn Sa’d, 1968, VIII, 491) yanında, günün erken saatlerinde kılınan sabah namazına dahi gittikleri, Hz. Ayşe’den nakledilen şu rivayetten de anlaşılmaktadır:

Rasûlüllah (s.a.v.) sabah namazını kıldırdığı zaman mümin kadınlar örtülerini örterek orada hazır bulunurlar, daha sonra da evlerine dönerlerdi ki (hava karanlık olduğu için) onları kimse tanıyamazdı.” ( Buhari, Salat 13).

Kadınlar cuma ve bayram namazlarının topluca kılındığı namazgaha gelip cemaate katılmaları ile ilgili Ummu Atıyye’den şu rivayetler nakledilmektedir:

“Rasûlüllah (s.a.v.), evlenmemiş genç kızlara, örtülü ve hayız halindeki kadınlara varıncaya kadar, bizlerin bayramları namazgâha gelmemizi isterdi. Kadınlar erkeklerinarka tarafında durur, onların tekbir getirmelerine uyup tekbir getirir, onlarlabirlikte dua edip bayram gününün bereketini ve o günde günahlardan arınmayıumut ederlerdi.” ( Buhari, Ideyn 12.),

“(Ancak) Hayız halindeki kadınlarnamazgâhtan uzak durur, sadece cemaat tarafından yapılan duaya katılırlardı…”( Buhari, Ideyn 15; Tirmizi, Cuma 32).

Kadınların bayram namazlarına katılmaları ile ilgili İbn Abbas’ın şunları söylediği rivayet edilmektedir:

“Bir Ramazan ya da Kurban bayramı günü Peygamber (s.a.v.) ile birlikte namazgâha çıktım. O namaz kıldı ve sonra da hutbe sundu. Daha sonra kadınların yanına giderek onlara öğüt verdi, uyarıda bulundu ve sadaka vermelerini emretti.” (Buhari, Ideyn 16).

Rivayete göre Hafza binti Sirin konuyla ilgili şunları söylemiştir: “Biz genç kızlarımızı bayram gününde namaz yerine gelmekten alıkoyardık. Basra’ya bir kadın geldi ve Halef Oğulları köşküne indi. O kadının yanınavardığımda, kadın, kız kardeşinin kocasının Rasulullah ile birlikte oniki gazveye katıldığını, kız kardeşinin bu gazvelerden altısında kocasıylaberaber bulunduğunu, onun; ‘Biz hastalara bakıyor ve yaralılara ilaçyapıyorduk’ dediğini söyledi. Daha sonra da kız kardeşinin; ‘Ey Allah’ınRasulu, bizden herhangi birimizin dış elbisesi olmadığı zaman namaz yerinegelmemizde bir sakınca var mı?’ diye sorduğunu, O’nun da; ‘Bir kadınaarkadaşı kendi örtüsünü giydirirse, bu kadın hayır meclisinde ve müminlerin duasında hazır bulunabilir’ buyurduğunu soyledi.” (Buhari, Ideyn 20).

                                                                   

Bu rivayetlerden, Hz. Peygamber’in namazgaha giden kadınlara özel nasihatte bulunduğu, mazereti bulunanların bile cemaate katılıp tekbir ve dualara iştirak ettikleri, Muslumanların huzur ve neşe içerisinde coşkulubir bayram yaşadıkları anlaşılmaktadır.

Hz. Peygamber döneminde kadınların camiye gelip namaz kılmaları sadece cuma, bayram ve vakit namazlarla sınırlı değildir. Onlar bazen kocalarından izin alıp gece ibadet etmek için de camiye gelirlerdi. Gece namazlarını camide kılmak isteyen kadınlara izin verilmesini ve onlara bu konuda herhangi bir engel çıkartılmamasını isteyen Hz. Peygamber, hanımlara izin vermek istemeyenleri şu sözleriyle uyarmıştır:

 “Geceleyin mescide gidip ibadet etmek için kadınlarınız sizden izin istediklerindekendilerine izin verin.” (Buhari, Ezan 162).

Bu hadisi Abdullah b. Ömer rivayet ederken oğlu Bilal şoyle demiştir:

“Vallahi biz kadınları geceleyin dışarı bırakmayız. Onlar dışarı çıkıp kocalarını aldatabilirler.” Bu sözlerden rahatsız olan Abdullah b. Ömer; “Ben Allah’ın Rasulu buyurdu diyorum, sen ise onları bırakmayız diyorsun” (el-Kuşeyri, t.y.:c.II, 78) şeklinde çıkışarak oğlunu azarlamıştır.

Hz. Peygamber döneminde kadınlar camiye Kur’an-ı Kerim dinlemek için de giderlerdi. Bu konuda Hz. Ayşe’den şu rivayet nakledilmektedir:

“Yatsı namazını mescitte kıldığım bir gece eve Rasûlüllah (s.a.v.)’dan sonra geldim. Bana; ‘Neredeydin?’ diye sordu. Ben; ‘Mescitte ashabından birisinin okuduğu Kur’an’ı dinliyorduk. Doğrusu ashabın arasında onun gibi güzel sesli ve güzel okuyanı hiç duymamıştım’ diye cevap verdim. Bunun üzerine tekrar Rasûlüllah ile beraber gidip onu dinledik. Sonra bana dönerek; ‘Bu, Ebû Huzeyfe’nin azatlısı Salim’dir. Ümmetim arasında böyle birisini var eden Allah’a hamd olsun’ buyurdu.” (Hakim, 1990:III, 326).

Bu ve diğer rivayetlerden de anlaşıldığı gibi, Hz. Peygamber döneminde kadınlar cami etkinliklerine aktif olarak katılıyorlardı. Daha sonra giderek bu uygulamadan uzaklaşılmıştır. Günümüzde kadınların ibadetlerinicamilerde değil de evlerde yapmalarının daha hayırlı olduğu şeklindeki düşünce, şu ve benzeri rivayetlerin yorumundan kaynaklanmış olabilir:

Rivayete gore Ümmu Humeyd adındaki kadın sahabe Hz. Peygamber’e;

“Ey Allah’ın Rasûlü, kocalarımız sizinle beraber namaz kılmamıza engel oluyorlar. Oysa biz sizinle namaz kılmayı çok istiyoruz” diye şikayette bulunmuştur.Bunun üzerine Hz. Peygamber, Ummu Humeyd’e namazları evinde kılmasınıtavsiye etmiştir (İbn Esir, 1970:VII, 323).Daha önceki rivayetlerde belirtildiği gibi, camiye gitmek isteyen kadınlaraizin verilmesini isteyen Hz. Peygamber’in Ummu Humeyd’e evde ibadetetmeyi tavsiye etmesi, aslında bir çelişki değildir. Hz. Peygamber, kendisinegelerek kocasını şikayet eden bu kadının aile içerisindeki konumunudikkate alarak ve ailede huzursuzluk çıkabileceği ihtimalini göz önündebulundurarak böylesi bir tavsiyede bulunmuş olabilir.

Kadınların camiye devam etmelerinin doğru olmadığı yönündeki düşüncelere delil gosterilen bir diğer rivayetin de Hz. Ayşe’den nakledildiği ifade edilmektedir. “Eğer Allah Rasulü kadınların kendisinden sonra mescitlerdeneler ihdas edeceklerini bilseydi, İsrailoğulları gibi, O da onların mescitlere girmelerini yasaklardı” (Buhari, Ezan 163) şeklindeki bu rivayetten anlaşıldığınagöre, Hz. Peygamber’in vefatından sonra Hz. Ayşe bazı kadınlarıngiyim kuşamını ve camiye giriş çıkış sırasındaki tavırlarını yadırgadığıiçin, onları sitemli ifadelerle uyarma gereği duymuştur.

Yukarıdaki rivayette, Hz. Ayşe’nin yadırgadığı bir durum karşısında yaptığı kişisel bir değerlendirmeden ve Hz. Peygamber’in kadınların tavırlarından etkilenip onlara camiye gitme yasağı getireceği ihtimalinden bahsedilmektedir. Son inen ayetlerde İslam dininin tamamlandığı ifade edilmişken ve Hz. Peygamber dönemindeki fiili uygulamalar açıkca ortadayken,Hz. Ayşe’nin gördüğü bir durum karşısında muhtemelen duygusalolarak soylediği bir ifadeye dayanarak çok önemli bir konuda yeni bir hüküm koymanın isabetli olmadığı acıktır. Her ne kadar dini kaynaklarda sahabe kavlinin delil olabileceği hükmü yer alsa da, bu kural, Kur’an ve sünnette açıkca belirtilmeyip içtihat gerektiren konularla ilgilidir. Kaldı ki, karşılaşılan her yeni durumla ilgili bazı yorumlara dayanarak dini hükümlerdeköklü değişikliğe gitme yolunun aralanması, zamanla İslami değerlerde yozlaşmaya neden olmaktadır. İslam’ın başlangıcındaki uygulamalara tezat teşkil eden bazı geleneklerimizin din adına korunması,böylesi bir yozlaşmanın sonucudur.

Camide yapılan ibadetlerin aynı zamanda bir eğitim boyutunun olduğunu daha önce de ifade etmiştik. Ancak Hz. Peygamber döneminde kadınlarıncamiyle ilgileri sadece ibadetle sınırlı değildi. Onlar camideki diğer eğitim ve kültür etkinliklerinden de yararlanıyorlardı. Çünkü İslam dininde ilim öğrenmeye büyük önem verilmekte (Alak 96/1-5), kadın ile erkek, ibadette olduğu gibi, eğitim konusunda da eşit kabul edilmektedir (İbn Mace, Mukaddime 81). Kur’an’da ve hadislerde ilmin öğrenilmesi ve öğretilmesi konusunda hem erkeğe hem de kadına yönelik genel ifadeler kullanılmaktadır. Yine Hz. Peygamber, kendisine vahyedilen Kur’an ayetlerini, kadın erkek ayrımı gözetmeksizin, herkese ulaştırmakla görevli bir peygamber olduğunu sözleri ve uygulamaları ile insanlığa göstermiştir.

Hz. Peygamber, kendisine gelen ayetleri camide toplanan erkeklere ve kadınlara okuyordu (İbn İshak, 1981:128). Kadınlar, O’nun cuma ve bayramhutbelerini (Muslim, Iman 34; Tirmizi, Iman 6), değişik konularla ilgiliaçıklamalarını dinliyor, merak ettikleri pek çok konuyu sorarak bizzatO’nun dilinden öğreniyorlardı (Ozek, 1967: 113-115; Savaş, 1994: IV-272).

Medine Mescidi’nde haftanın bir günü Hz. Peygamber tarafından sadece kadınların eğitimine tahsis ediliyordu (Buhari, İlim 15,35). Bu durum, Ebu Said el-Hudri’den gelen şu rivayetten de anlaşılmaktadır:

“(Bir gün) Kadınlar ‘Ey Allah’ın Rasûlü, erkeklerden bize meydan kalmıyor, bize özel bir gün ayırır mısınız?’ dediler. Rasûlüllah onlara bir gün belirledi. Kadınlar o günde Rasûlüllah’ın huzuruna gelir, O da onlara sohbet ederdi.” (Buhari, İlim 36).

Konuyla ilgili Abdullah b. Mesud’un; “Rasûlüllah (s.a.v.) mescide girdi; orada Ensar kadınlarından bir grup vardı ve onlara vaaz etti...” dediği rivayet edilmektedir.

Bu konuda Cabir b. Abdillah’dan da şu sözler nakledilmektedir:

“Ben Rasûlüllah ile birlikte bayram namazında bulundum. Hutbeden önce ezan ve kamet okunmadan namaza başladı. Sonra Bilal’a dayanarak ayakta durdu veAllah’tan korkmayı, O’na itaat etmeyi emretti. Ardından cemaate vaaz ve nasihat etti. Daha sonra da yürüyüp kadınların yanlarına gitti ve onlara vaaz etti.” (Muslim, İdeyn, 4).

Hz. Peygamber’in burada zikredilen eğitim uygulaması, cemaate katılan kadınlar içindir. Bunun dışında kadınlar munferit olarak da Rasulullah (s.a.v.)’a gelir, O’na sorular sorup bilgi alırlardı (Okic, 1978:40).

Kadınların erkekler gibi camiye devam etmeleri şeklindeki uygulama, halifeler döneminde de devam etmiştir. Nitekim ikinci halife ile biryaşlı kadın arasında yaşanan ve asırlardır dilden dile anlatılan meşhurdiyalogdan da bunu anlamak mümkünduür. Rivayete göre ikinci Halifeninevlenilecek kadına verilecek mihrin miktarını konu alan bir hutbeyi sunduğu sırada, bir kadın, cami içerisinde oturduğu yerden Nisa Suresi’nin 20. ayetini okuyarak ikinci halifeye itiraz etmiştir. Bu itirazdan sonra Halife de aldığı karardan dönmuş, ‘Kadın, Ömer’den daha iyi bildi, Ömer ise yanıldı” (Rıza, 1935: 283) demiştir.

Hz. Peygamber döneminde kadınlarla erkekler camide karma bir şekilde değil, ayrı ayrı yerlerde oturuyorlardı. Kadınlara caminin hariminin arka kısmında özel bir bölum ayrılmıştı. Bu uygulama, Enes b. Malik tarafından rivayet edilen şu sözlerden de anlaşılmaktadır:

“Biz mescidin suffa kısmında Rasûlüllah’ın yanındaydık. Muhacirlerden bir kadınla buluğa ermiş oğlu geldi. Kadın bayanlara ayrılan kısma geçti, çocuk da bizim yanımıza geldi.”(İbn Kesir, 1997:VI, 154)

Mescid-i Nebevi’nin kadınlara tahsis edilen kısmının (İbn Hanbel, 1992:VII-523; Taberani, 1985:XXIV-204) günümüzdeki bazı camilerde olduğu gibi, erkeklerin namaz kıldıkları yerden duvar ya da perdeyle ayrıldığı konusunda herhangi bir rivayete rastlanılmamıştır. Dolayısıyla kadınların, kendilerine ayrılan ancak arada herhangi bir engel bulunmayan bölümde namaz kıldıkları, hutbe, vaaz ve sohbetleri rahatlıkla dinleyip eğitim öğretim etkinliklerine katıldıkları anlaşılmaktadır.

Hz. Peygamber, camide kadınlara özel bir bölüm ayırmanın yanında, onların camide rahat edebilmeleri için bazı tedbirler almıştır. Öncelikle kadınların camiye rahat girip çıkmaları icin gerekli kolaylığın sağlanmasını istemiştir. O dönemde Medine Mescidi’nin üç kapısı vardı. Başlangıçtakapılardan herhangi biri kadınlara tahsis edilmemişti. Ancak camiye devam eden kadınların sayısında artış görülmesi üzerine Hz. Peygamber; “Keşke şu kapıyı kadınlara ayırsaydık” buyurarak, kapılardan birinin onlaratahsis edilmesinin daha uygun olacağını belirtmiştir. Nitekim O’nun bu isteği daha sonra yerine getirilmiş ve  kapılardan biri kadınlara tahsis edilmiştir (Ebu Davud, Salat 17).

Namazdan sonra kadınların camiden ayrılmaları bir düzen ve intizam dahilinde olurdu. İbadet bittiğinde camiden önce kadınlar, sonra Hz. Peygamber ve daha sonra da erkek cemaat ayrılırdı (Buhari, Ezan 152). Konuyla ilgili Ümmu Seleme’nin şu açıklamayı yaptığı rivayet edilmektedir:

“Rasûlüllah (s.a.v.) selam verip namazı bitirir bitirmez kadınlar hemen kalkarlar, Rasûlüllah ise yerinde oturarak onların dışarı çıkmalarını beklerdi.” (Buhari,Ezan 164).

Hz. Peygamber, camiye gelen kadınların durumunu dikkate alarak, onların sıkıntıya düşmemelerine özen gösterirdi. Namaz sırasında bir çocuğun ağladığını duyduğunda, anneyi düşünerek namazı kısaltırdı (Tirmizi, Salat 267). Cami adabıyla ilgili bazı ahlaki öğütlerde bulunan Hz. Peygamber, camiye gelen kadın ve erkeklerin davranışlarına dikkat etmelerini, karşı cinsin dikkatini çekecek tutum ve davranışlardan kaçınmalarını(Vahidi, 1968:186), giyim kuşamda ölçülü olmalarını (Buhari, Meğazi537), akşamnamazına gelen kadınların güzel koku sürünmemelerini söylerdi (İbn Hanbel, 1992:IV, 363). Yine camide kadınlar erkeklerin arkasında namaza durdukları için, erkeklerin avret yerlerinin gözükme ihtimaline karşı, onlar secdeden kalkıp doğruluncaya kadar kadınların secdedenkalkmamalarını tavsiye ederdi (Buhari, Salat 6; Ebu Davud, Salat 54).

Camide kız çocuklarının ve kadınların eğitimiyle Hz. Peygamber sadece kendisi ilgilenmez, özel kadın öğretmenler de görevlendirirdi. Özellikle kendi hanımları, kız çocuklarının ve kadınların eğitim öğretimiyle yakından ilgilenir, evlerine gelenlere bildiklerini öğretirlerdi (Ozek, 1967: 113; Bouamrane, 1995: 279; Savaş, 1991: 124; Sarıcam, 2004: 282).

Camide yapılan sohbetlerde kadınlar sadece dinleyici konumunda değillerdi; onlar bazen soru sorarak, iyice anlayamadıkları konunun açıklığa kavuşturulmasını ister ve böylece cami sohbetlerine aktif olarak katılırlardı.Bu gayretlerin sonucu olarak, o dönemde toplumda erkeklerle tartışabilen, onların hata ve yanlışlıklarını çekinmeden eleştirebilen, kendilerine danışılıp istişare edilen ve insanlara yol gösteren kadın bilginler yetişmiştir. Sahabe içerisinde yirmi kadar kadın fıkıh bilgininin yetişmesi, Hz. Peygamber döneminde kadınların cami eğitiminden ne ölçüde yararlandıkları konusunda önemli bir ipucu vermektedir (Hamidullah, 2003, II/79; Okic, 1978: 26).

Kadınların eğitim-öğretimleri sadece dini bilgiler edinmekle sınırlı değildi; onlar, hayatla ilgili pek çok konuyu da camide öğrenme imkanı elde etmişlerdir. Bazı kadınlar şiir, tıp ve hayvancılık alanlarında bilgi vetecrübe sahibi olmuşlardır (Sibai, 1969: 80; Savaş, 1991: 279-280). Şüphesiz o dönem kadınlarının bu düzeye ulaşmalarında en büyük etkenin cami eğitimi olduğu söylenebilir. Çünkü onlar genellikle camide bir araya gelip birbirlerinin bilgi ve tecrübelerini paylaşıyorlardı.

Kadınların cami eğitimi ve ilim öğrenme konusundaki etkinliği, Raşit halifeler döneminde de devam etmiştir. Ancak Emeviler döneminden itibarenİslam’ın öngördüğü cinsiyet eşitliği prensibinden uzaklaşılarak kadınların sosyal, siyasal, ekonomik ve dini hayattaki yeri tekrar sorun haline gelmiş(Erdoğan, 1990: 182; Hizmetli, 1996: 7) bazı rivayetler, fetvalar ve ictihatlar, onlarla ilgili olumsuz hükümler içerecek şekilde yorumlanmıştır. Yine zamanın bozulmasıyla fitnenin zuhur ettiği, dolayısıyla kadınların camiye gelip cemaate katılmalarının mekruh olacağı, ancak yaşlı ve çirkin kadınların camiye gelmelerinde bir sakınca olmadığı gibi yanlı değerlendirmeler dini kitaplarda yer almıştır.

Görüldüğü gibi, ilim öğrenmenin kadın erkek herkese farz olduğu İslam’ın Hz. Peygamber dönemindeki uygulanışı sırasında kadınlar geceleri bile camiye giderek Kur’an-ı Kerim dinleyip namaz kılmışlar (İbn Hanbel, 1992:III/93) ve orada gerçekleştirilen eğitsel etkinliklerden yararlanmışlardır.Ancak Hz. Peygamber’in Medine’de başlattığı bu gelenek,hızla genişleyen İslam coğrafyasına aynı ölçüde yansımamıştır. Dinin temel kaynağı olan Kur’an-ı Kerim’e ve Hz. Peygamber’in sahih sunnetine uymayan, İslam öncesi geleneğin izlerini taşıyan rivayet ve yorumların sözlü ve pratik uygulamalara yansıması, İslam dünyasında kadınların eğitiminin ihmal edilmesinde önemli bir etken olmuştur. Sosyal ve kültürel hayatın dışında tutulan ve okullara gönderilmeyerek eğitimin dışına itilen kadınların camiye gidip oradaki ibadet ve eğitim etkinliklerine katılmaları da uygun görülmeyince, toplumun yaklaşık yarısını oluşturan birkitle asırlarca cehalete terk edilmiştir.

 

b. Günümüzde Kadınların Cami Eğitimi

Günümüz kadınları, cami eğitimine en azından erkekler kadar muhtaçtırlar. Kaldı ki, kadınların dini bilgileri öğrenme ortamları erkeklere nazaran daha sınırlıdır. Ayrıca, dinin çarpıtılması sonucu yaygınlaşan bidat ve hurafelerin özellikle kadınlar arasında yaygın olduğu görülmektedir.

İslam dünyasında, Arap yarımadası başta olmak üzere, Malezya, S. Arabistan, Filistin, Türkmenistan gibi Asya ülkelerinde, Tunus ve Cezayirgibi Afrika ülkelerinde bazı kadınların camiye devam edip vakit, Cuma ve bayram namazlarına katıldığı, Amerika’da ve Avrupa ülkelerinde yaşayan pek çok Müslümanın eşi ve çocukları ile birlikte camiye gittiği ifade edilmektedir (Hizmetli, 1996: 13).

Ülkemizde cuma, bayram ve vakit namazlarını camide kılmayan kadınların Ramazan ayında teravih namazı icin camiye gittikleri görülmektedir. Gündüzleri çarşıya ve pazara çıkan bazı kadınların vakit namazlarını cemaate katılmamakla birlikte camide kıldıkları veya cemaat dağıldıktan sonra camiye geldikleri yapılan gözlemlerden anlaşılmaktadır.Onların bu kararlarında dinden ziyade geleneğin etkili olduğu söylenebilir. Kılınması sünnet olan teravih namazlarında cemaate katılmayı gelenek haline getiren kadınların dinen daha bağlayıcı bir hüküm içeren cuma, bayram ve vakit namazlarında da camiye gelmeleri doğal karşılanmalı, hatta kadınlar bu yönde teşvik edilmelidir.

                                          

Kur’an’da ve Hz. Peygamber’in uygulamalarında kadınların camiye gelmelerini engellemeye yönelik herhangi bir hüküm bulunmadığına göre, onların camiden ve cemaatten uzak durmalarına dini hiçbir hüküm dayanak gösterilemez. Kaldı ki kadınları camiden uzak tutmak, kadın erkek herkesi muhatap alan Kur’an’ın ve sünnetin ruhuna da aykırıdır. Öyleyse,“Kadınlarınızı mescitlerden menetmeyiniz” (Buhari, Nikah 116) buyuran Hz. Peygamber dönemindeki kadınlarıncemaate katılma geleneğini tekrar canlandırmak, Müsluman toplumun faydasına olacaktır.

Günümüzde kadınların cami eğitiminin ihmal edilmesinde, İslam’ın başlangıcında olmayıp da sonraları ortaya çıkan bazı anlayış ve yorumların etkili olduğu söylenebilir. Bazı alimler, ilim öğrenmenin farz-ı kifaye olduğunu, yani bir toplumda bazı insanların ilim oğrenmesiyle diğerlerinden bu sorumluluğun kalktığını, dolayısıyla kadınların ilim öğrenme yükümlülüklerinin bulunmadığını belirtmişlerdir (Hizmetli, 1996: 14-16).

Kadınların cami eğitiminden yoksun bırakılmalarında son derece etkili olan bu ve benzeri anlayışlar, dini olmaktan öte kültüreldir. Çünkü dinin kadınlarla ilgili diğer hükümleri göz önünde bulundurulduğunda, bu tür görüşleri dinen uygun kabul etmenin mantıklı olmadığı kolaylıkla anlaşılmaktadır (Goldziher, 1988: 90). Öyleyse, bazı İslam bilginlerinin geçmiştefitneye sebep olacağı endişesiyle ileri surdukleri ve kadınların camidenuzaklaşmalarına zemin oluşturan göruşleri artık yeniden değerlendirilmelidir.

Çünkü günümüzde kadınlar eğitim kurumlarında, çarşıda, pazarda, iş yerinde, fabrikada, kısacası sosyal hayatın her kesitinde erkeklerlebir arada bulunabilmektedirler. Dinin koyduğu ölçü ve mahremiyet ilkelerine uyulduğu sürece bunda dinen bir sakınca görülmemektedir.

Kısıtlamanın sadece camiye devam etme ve cemaate katılma konusunda sürdürülmesi, kadınların dini konularda bilgisizliğini artırmaktan başka bir anlam taşımamaktadır.

Kız çocuklarının yaz aylarında düzenlenen cami kurslarına katılmalarını, kadınlara yonelik bir cami eğitimi hizmeti olarak değerlendirmek mümkündür. Kız çocukları, aynen erkek çocukları gibi, okulların tatil edildiği yaz aylarında düzenlenen yaz Kur’an kurslarına katılmaktadırlar. Onlar, imam-hatip, muezzin ve Kur’an kursu görevlilerinin öğreticiliğinde Kur’an okuyup namaz surelerini ezberlemekte, ibadetleri ve temel dinibilgileri öğrenmektedirler.

Son yıllarda özellikle genç kız ve kadınlar tarafından ilgi gören merkez ve mahalle camilerinin bünyesindeki Kur’an kurslarına değinmekte de konumuz açısından yarar vardır. Camilere yakın yerde veya cami bünyesinde bulunmaları nedeniyle, bu kurslarda verilen eğitim, cami eğitimi kapsamında değerlendirilebilir. Önceleri beş yıllık ilkokulu bitiren çocuklara hizmet veren bu kurslara, kesintisiz sekiz yıllık zorunlu eğitim yasasından sonra daha ziyade genç kız ve kadınların Kur’an-ı Kerim ve dini bilgiler öğrenmek amacıyla geldikleri görulmektedir.

Cami bunyesinde hizmet veren Kur’an kurslarındaki eğitimin niteliği ve kalitesi konusunda bilimsel araştırmalara ihtiyaç vardır. Daha önceleriçocuklara yönelik din eğitimi vermek amacıyla açılan bu kursların yetişkin kadınlara yönelmesi sonucunda karşılaşılan sorunların neler olduğu, programın içeriği ve uygulanacak yöntemler, çocuklara ve gençlere öğreticilik yapmak üzere yetiştirilen Kur’an kursu görevlilerinin yetişkin eğitimikonusunda ne derece bilgi ve formasyon sahibi oldukları gibi konuları incelemeye yönelik yeni araştırmalar yapılmalıdır.

Kadınların cami eğitimi ile ilgili ihmal, Müsluman toplumların geri kalmalarına sebep olan etkenlerden biri olarak da görulebilir. Çünkü yaklaşıknufusun yarısını oluşturan bir kesimin ve en önemlisi bir toplumun maddi ve manevi mimarları olan annelerin eğitimsiz kalması durumunda yeni yetişen bireylerin kişilikli, bilinçli, donanımlı, cesaretli ve girişimciolarak yetişmeleri şansa bırakılmış demektir. Çünkü bireyin hayatına yönveren kişiliğinin gelişmesinde ailenin ve özellikle de annenin rolü büyüktür.

Çocuk sevgiyi, şefkati, bağışlamayı, yardım etmeyi, adaleti, doğruluğu, cesareti, güveni ve daha pek çok ahlaki meziyeti öncelikle annesinden öğrenmektedir. Çocuğuna bu tur meziyetleri oğretmek durumunda olanannenin her şeyden önce eğitimli olması gerekir. Bu konuda camilerin rolü küçümsenmemelidir.

 

Sonuç ve Öneriler

Çok geniş bir kitlenin bünyesinde toplandığı, hutbe, vaaz, sohbet, cami dersleri ve yaz kursları gibi etkinliklerle milyonlarca insanın pek çok konudabilgilendiği camilerin günümüzde yaygın din eğitimi hizmeti verenkurumlarının başında geldiği rahatlıkla söylenebilir. Ancak günümüzdekadınların cami eğitiminden yeterince yararlanmadıkları görülmektedir.

Günümüz kadınlarının camilere erkekler gibi devam etmemelerinin bazı nedenleri olabilir. Ancak dini hükümleri bu nedenler arasında gostermenin isabetli olmadığı açıktır. Çünkü Hz. Peygamber, camiye devam edebilmeleri için kadınlara her türlü kolaylığın sağlanmasını istemiş ve bizzat kendisi onlara camide ders vermiştir. Dolayısıyla, kadınların camiyeerkekler kadar devam etmeyip oradaki etkinliklere katılmamaları dinden değil, dinle ilgili yapılan yorumlardan ya da İslam öncesi kültürlerin izlerini taşıyan gelenekten kaynaklanmaktadır.

Kadınların cami eğitimine özendirilmeleri gerektiğini söylemek aslında yeni bir görüş ortaya koymak değil; daha önce Hz. Peygamber dönemindefiilen gerçekleştirilen bir uygulamayı tekrar hatırlatmaktan ibarettir. Çünküİslam’ın ilk yıllarında camilere gitmek erkekler için ne kadar önemli ise, kadınlar için de aynı derecede önemli ve gerekliydi. Öyleyse günümüzdeki Müslüman toplumların maddi ve manevi yönden kalkınmasının ancak kadın erkek herkesin bilgilenmesi ile mümkün olacağı gerceği göz ardı edilmemelidir.

Günümüzde kadınların camiye devam etmelerini özendirip kolaylaştırmaya yönelik olarak şunlar önerilebilir:

1. Dinin cinsiyet farklılığına dayalı ozellikleri kabul ettiği, ancak cinsiyet ayrımcılığını reddettiği Musluman topluma iyice anlatılmalıdır.

2. Bazı dini kaynaklarda yer alan kadın aleyhtarı rivayetler yeniden değerlendirilmelidir. Bu rivayetlerin uydurma veya zayıf olanları belirtilmelidir.

3. İlahiyat fakultesi öğretim üyeleri ve Diyanet yetkilileri tarafından halkı bilgilendirmeye yönelik sempozyum, panel ve konferans gibi toplumu bilinçlendirmeye yönelik çalışmalara daha fazla ağırlık verilmelidir.

4. Kadınların camilerde rahatlıkla bulunabilmelerini kolaylaştıracak bazı fiziki düzenlemeler yapılmalıdır. Yeni yapılacak camilerin projelerinde sayıları her geçen gün artan bayan cemaat de göz önünde bulundurulmalı, camilerin bünyesinde onların ibadet edecekleri nezih mekanlar oluşturulmalıdır.

5. Camilerin üst veya alt katları kadınlara tahsis edilip, onlar için camiye giriş çıkış kolaylığı sağlamak üzere ayrı kapılar açılmalıdır.

6. Merkezi ve büyük camilerde kadınlara yönelik hizmet veren bayan din hizmetleri uzmanı bulundurulmalıdır. İlahiyat fakültesi mezunları arasından atanabilecek bayan din hizmetleri uzmanına

cami bünyesinde bir büro tahsis edilebilir. Bu büroda kitaplık, bilgisayar, internet ve telefon gibi iletişim imkanlarına yerverilmelidir. Söz konusu uzman, kendisine gelen kadınların dini sorularını cevaplayarak, onlara rehberlik ve danışmanlık hizmeti sunabilir ve haftanın belli günlerinde camide vaaz ve sohbet programları düzenleyebilir. Hatta erkek cemaat için öngörülen cami derslerinin, kadınlara da bayan görevliler tarafından verilmesi düşünülebilir. Onların bu derslere katılımının sağlanmasıiçin cami bünyesinde mekanlar oluşturulmalıdır.

7. Vaize kadrosunun bulunmadığı ilçe ve köylere gezici vaizelerin görevlendirilip, camilerde düzenlenecek vaaz ve sohbet programlarıyla eğitim imkanından yoksun kadınların yaygın din eğitimi hizmeti almaları sağlanmalıdır.

8. Koy camileri bunyesinde kadınlara hizmet veren Kur’an Kursları daha da yaygınlaştırılmalı ve bu kurslara kadrolu bayan oğretmenler görevlendirilmelidir.

9. Cami bunyesindeki Kur’an kurslarında okuma yazma bilmeyen kadınlara dini bilgiler yanında okuma yazma da oğretilmelidir.

 

Doç. Dr Hüseyin YILMAZ

Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakultesi Felsefe ve Din BilimleriBölüm Başkanlığı 

 

ALINTI: http://www.dem.org.tr/ded/14/ded14mak5.pdf
  
8986 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın
Ziyaret Bilgileri
Aktif Ziyaretçi1
Bugün Toplam52
Toplam Ziyaret1108220
Hava Durumu
Saat
Vaaza Başlama Duası

Mevlid Kandili Dua Örneği

Dua

VAAZ KILAVUZU

KURBAN DUASI
KURBAN REHBERİ